Śmiech -wyjątkowy dar, z którym rodzi się każdy z nas. Jest sygnałem otwartości i zaproszeniem do budowania relacji. Ma też bardzo duże znaczenie we wzmacnianiu naszego dobrostanu. Dlatego warto sięgać po niego w procesie edukacji.. Dodatkowo, jak udowadniają współczesna psychologia rozwoju, pedagogika emocji i neurobiologia - to jedno z bardzo skutecznych narzędzi wychowawczych.
Gelotologia (od gr. gelos – śmiech) to dziedzina nauki badająca wpływ śmiechu na ludzki organizm i psychikę. Choć potocznie mówimy, że „śmiech to zdrowie”, twarde dane neurobiologiczne precyzyjnie wyjaśniają ten mechanizm:

• Podczas szczerego śmiechu dochodzi do gwałtownego spadku poziomu tzw. hormonów stresu – kortyzolu i adrenaliny. Jednocześnie organizm stymuluje wydzielanie endorfin (naturalnych środków przeciwbólowych i poprawiających nastrój) oraz podnosi poziom immunoglobuliny A (IgA), odpowiedzialnej za ochronę górnych dróg oddechowych.

• Intensywny śmiech angażuje ponad 200 mięśni, w tym mięśnie brzucha i przeponę. Powoduje to dwukrotnie głębszą wymianę tlenową w płucach. Badania wskazują, że 1 minuta głębokiego śmiechu potrafi przynieść organizmowi fizjologiczny efekt porównywalny do 45 minut głębokiego relaksu!

Czy wiesz, że według badań psychologii rozwoju przeciętne dziecko w wieku przedszkolnym śmieje się od 300 do 400 razy dziennie, podczas gdy dorosły zaledwie około 15–20 razy? Dziecięcy uśmiech jest narzędziem poznawczym i emocjonalnym. Niestety wraz z wiekiem i wchodzeniem w sztywne ramy systemowe ta naturalna ekspresja drastycznie spada. Role nauczycieli i wychowawców polegają m.in. na tym, by ten naturalny potencjał podtrzymać, a nie tłumić.
Rozwój emocjonalno-społeczny dzieci w grupie przedszkolnej czy klasowej opiera się w pierwszej kolejności na poczuciu bezpieczeństwa. Śmiech jest najbardziej uniwersalnym, bezsłownym sygnałem informującym mózg: „Jesteś w bezpiecznym otoczeniu, nikt ci nie zagraża”.

1. W latach 90. włoscy neurobiolodzy z Uniwersytetu w Parmie odkryli w ludzkim mózgu neurony lustrzane. Kiedy widzimy lub słyszymy osobę szczerze się śmiejącą, nasz mózg natychmiast uaktywnia te same obszary motorowe i emocjonalne. Śmiech staje się dosłownie „zakaźny”, buduje empatię na poziomie komórkowym, zanim dziecko zdoła zwerbalizować swoje emocje.

2. Ćwiczenia komiczne i zabawy geloterapeutyczne zdejmują z dzieci presję oceny, rywalizacji czy perfekcjonizmu. Grupa, która razem przeżywa radosne rozluźnienie, szybciej niweluje uprzedzenia, wykluczenia i znacznie łatwiej przyjmuje dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych czy mniejszej śmiałości.

3. Wspólny śmiech wyzwala oksytocynę, czyli hormon odpowiedzialny za więzi społeczne. Zmniejsza dystans między nauczycielem a dzieckiem, przekształcając autorytet oparty na lęku w autorytet oparty na zaufaniu i relacji.

Śmiechoterapia w edukacji wczesnoszkolnej i przedszkolnej to nie tylko wyraz spontanicznie wyrażonej radości, zabawy i pozytywnego samopoczucia. Może stać się ważnym sojusznikiem wychowawcy i elementem pracy z emocjami ucznia. Jednocześnie przez to, że śmiech wyraża się w grupie może być drogą do zapraszania do pracy w zespole, opartej na atmosferze swoistej “lekkości” i szacunku, zachęcającą młodego człowieka do zaufania i otwartości na relacje z innymi. Jest też narzedziem pracy z ciałem ponieważ podczas ćwiczeń śmiechoterapeutycznych dziecko uczy się rozpoznawać stan napięcia (spięte barki, zaciśnięta szczęka) oraz moment jego puszczenia. Uczy się czytać sygnały z własnego organizmu.

• Kiedy dzieci przedstawiają sytuację wywołującą lęk, wstyd czy złość w sposób przesadzony, komiczny lub wręcz absurdalny, dochodzi do tzw. reframe’ingu (zmiany ramy interpretacyjnej). Zjawisko to sprawia, że groźny problem przestaje przytłaczać, a staje się czymś, nad czym dziecko odzyskuje kontrolę i poczucie sprawczości.

Badaczki z Uniwersytetu w Kansas (Kraft i Pressman) przeprowadziły słynny eksperyment, w którym uczestnicy trzymali w ustach pałeczki do jedzenia w sposób, który wymuszał spięcie mięśni twarzy odpowiedzialnych za uśmiech (uśmiech Duchenne’a). Okazało się, że nawet taki „mechaniczny” uśmiech obniżał poziom tętna i poziom stresu po trudnym zadaniu w porównaniu do grupy z neutralną mimiką. Nawet jeśli dziecko na początku zabaw śmiechoterapeutycznych tylko „imituje” śmiech w formie ćwiczenia ruchowego, mózg odbiera to jako sygnał do relaksacji i po chwili generuje już autentyczne uwalniające emocje!
Przebodźcowanie, presja osiągnięć i niepewność to wyzwania, z którymi mierzą się dzieci już w wieku przedszkolnym
Dlatego tak ważne jest budowanie odporności psychicznej - umiejętności elastycznego powracania do równowagi po trudnych doświadczeniach. Dzieci wychowywane w atmosferze humoru uczą się, że pomyłka nie jest katastrofą tożsamościową, lecz naturalnym (i często zabawnym)etapem nauki. Śmiech obniża lęk przed porażką, stymulując myślenie twórcze i poszukiwanie niestandardowych rozwiązań. Regularne praktykowanie śmiechu uczy dzieci błyskawicznego włączania przywspółczulnego układu nerwowego (odpowiedzialnego za stan odpoczynku i regeneracji). Działa jak naturalny biologiczny amortyzator stresu szkolnego.

Teoria, badania i ciekawostki pokazują jedno: śmiech to potężne, bezpłatne i zawsze dostępne narzędzie terapeutyczno-pedagogiczne. Ale jak w prosty sposób przybliżyć dzieciom i młodzieży wiedzę o korzyściach płynących z gelotologii i jednocześnie nauczyć ich empatii w praktyce?
Odpowiedzią jest program „Ambasadorzy Uśmiechu”, stworzony przez ekspertów Fundacji Dr Clown. Od lat wykorzystujemy śmiechoterapię w szpitalach i placówkach w całej Polsce, minimalizując lęk i przynosząc radość małym pacjentom. Teraz przekazujemy to jako narzędzie w ręce nauczycieli, pedagogów i wychowawców.
Projekt został pomyślany , tak, aby bez trudu przeprowadzić go w grupie przedszkolnej czy szkolnej klasie. W ramach programu nauczyciel otrzymuje gotowe scenariusze zajęć lekcyjnych i aktywności z materiałami do ich przeprowadzenia. Nie wymaga też od niego żadnej dodatkowej dokumentacji czy obszernego raportu. A uczniowie mają okazję do zdobycia punktów za wolontariat.
Dodatkowo scenariusze zajęć to nie tylko teoria i zabawa. Zwieńczeniem cyklu jest zaproszenie do zorganizowania wyjątkowego wydarzenia: finałowej akcji promocyjna czy fundraisingowa zorganizowana przez uczniów na rzecz małych pacjentów w lokalnym szpitalu w Waszym mieście.
Dzięki takiemu zaangażowaniu i wsparciu ze strony dzieci i społeczności szkolnej Doktorzy Clowni mogą kontynuować swoją misję i docierać do jeszcze większej ilości małych pacjentów w szpitalu. Mogą stale nieść im uśmiech, , wzmacniać poczucie bezpieczeństwa i swoją obecność. To dla uczniów niezwykła lekcja sprawczości, wrażliwości i empatii.
Materiały, scenariusze zajęć oraz szczegóły dotyczące zgłoszenia placówki znajdą Państwo na stronie internetowej Fundacji Dr Clown: www.drclown.pl.